อุจจาระร่วงเฉียบพลันในเด็กเล็ก Acute Diarrhea in Infants

ความหมาย
ภาวะที่มีการถ่ายอุจาจาระเหลวจำนวน 3 ครั้งต่อวันหรือมากกว่า หรือ ถ่ายมีมูกเลือดปนอย่างน้อย 1ครั้ง หรือ ถ่ายเป็นน้ำมากกว่า 1 ครั้งขึ้นไปใน 1 วัน (ยกเว้นทารกแรกเกิดที่กินนมแม่)

สาเหตุ
ในเด็กอายุน้อยกว่า 5 ปี มากกว่าร้อยละ 50 เกิดจากการติดเชื้อ Rotavirus และน้อยกว่าร้อยละ 20 เกิด จากเชื้อแบคทีเรีย ที่เหลือเกิดจากไวรัสชนิดอื่น (eg. Adenovirus, Norwalk virus) และ ส่วนน้อยเกิดจากการติดเชื้อโปรโตซัว ปรสิตและหนอนพยาธิ

อุจจาระร่วงจากเชื้อ Rotavirus
การติดต่อส่วนใหญ่เกิดจากการกินอาหารหรือดื่นน้ำที่ปนเปื้อนเชื้อ และบางส่วนติดต่อทางอากาศ หรือละอองเสมหะเหมือนเชื้อหวัดทั่วไปเชื้อจะแพร่กระจายได้ดีในช่วงอากาศเย็น (ตุลาคม-กุมภาพันธ์) การติดเชื้อจะทำให้เกิดการอักเสบของลำไส้เล็กส่วนต้นและลุกลามไปตลอดลำไส้เล็กภายในเวลา 24 ชั่วโมง ทำให้มีลักษณะถ่ายอุจจาระเป็นน้ำปริมาณมากประมาณ 30-90 มล./กก./วัน (3 ออนซ์/กก./วัน) มีฤทธิ์เป็นกรด (pH < 5.5) และมี Sodium loss (Na) 35-45 mEg/L การรักษาจึงต้องให้สารน้ำทดแทนให้เพียงพอ และให้มีส่วนผสมของ Sodium ในสารละลายในปริมาณที่ใกล้เคียงกับที่เสียไปในอุจจาระ (45 mEg/L) เพื่อป้องกันการเกิดภาวะ Sodium เกินในเลือด (hypernatremia) ซึ่งจะมีผลเสียต่อระบบประสาทของเด็กและไม่ควรให้ยาปฎิชีวนะ (antibiotic) เนื่องจากจะทำให้ระยะเวลาของการท้องร่วงนานขึ้น

หลักการรักษาโรคอุจจาระร่วงในเด็ก
แนวคิดคือ โรคอุจจาระร่วงส่วนใหญ่หายเองได้ เด็กเสียชีวิตในระยะแรกเพราะภาวะขาดน้ำและ เมื่อเกิดภาวะทุพโภชนาการจะเกิดการติดเชื้อซ้ำซ้อนทำให้เสียชีวิตในระยะหลังการป้องกันและ รักษาภาวะขาดน้ำตั้งแต่แรกๆ (rehydration) จะช่วยลดอัตราการเสียชีวิตได้วิธีการให้สารน้ำ ทดแทนคือ ให้ ORS ทดแทนภาวะขาดน้ำภายใน 4 ชั่วโมงแรก (rehydration) และให้ต่อไปอีก 24 ชั่วโมงโดยให้ ORS สลับกับนมผสมปกติ (maintenance therapy)

การประเมินภาวะขาดน้ำ และการให้สารละลาย ORS
ขาดน้ำน้อย (<5% ของน้ำหนักตัว)
กระหายน้ำ ริมฝีปากแห้งเล็กน้อย เช่นในรายที่ถ่ายเป็นน้ำไม่เกิน 3 ครั้งต่อวัน ปริมาณ ORS ที่ให้ทดแทนใน 4 ชั่วโมงแรกคือ 50 มล./กก.น้ำหนักตัว (หรือประมาณ 2 ออนซ์/กก.) หรือประมาณ 2 เท่าของปริมาณนมที่กินปกติ 1 มื้อ หลังจากนั้นให้ต่อ 3 ออนซ์/กก./วัน ใน 24 ชั่วโมงถัดมา โดยควรให้นมแม่หรือนมผสมปกติในปริมาณครึ่งหนึ่งของมื้อที่กินปกติ สลับกันทุก 2 ชั่วโมง ขาดน้ำปานกลาง (5-10% ของน้ำหนักตัว) ริมฝีปากแห้ง ผิวหนังจับตั้งได้ ปริมาณ ORS ที่ให้ทดแทนใน 4 ชั่วโมงแรกคือ 100 มล./กก.น้ำหนักตัว (หรือประมาณ 3 ออนซ์/กก.)หรือประมาณ 3 เท่า ของปริมาณนมที่กินปกติ 1 มื้อ หลังจากนั้นให้ต่อ 3 ออนซ์/กก./วัน ใน 24 ชั่วโมงถัดมา โดยควรให้นมแม่หรือนมผสมปกติในปริมาณครึ่งหนึ่งของมื้อที่กินปกติ สลับกันทุก 2 ชั่วโมง ขาดน้ำมาก (>10% ของน้ำหนักตัว) อ่อนเพลีย ซึมลง มือเท้าเย็น กรณีนี้ต้องรีบพาไปพบแพทย์โดยด่วนเนื่องจากต้องรักษาโดยให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำ

References
1. วันดี วราวิทย์, จิราศรี วัชรดุลย์, ประพันธ์ อ่านเปรื่อง, พรพิมล พัวประดิษฐ์, ยง ภู่สุวรรI, บุษบา วิวัฒน์เวคิม และคณะ แนวเวชปฏิบัติโรคอุจจาระร่วงเฉียบพลันในเด็ก : 2543
2. Nelson Textbook of Pediatrics, 17th edition, [edited by] Richard E. Behrman, Robert M. Kliegman, Hal B. Jenson : SAUNDERS : 2004